Futbolda “Hak, Hak” mı, “Lak, Lak” mı?

Futbolda herkes haklı, herkes adalet arıyor, herkes futbolun doğrusunu biliyor!

Maç bitiyor, düdük susuyor ama konuşmalar susmuyor. Ekranlarda saatlerce yorum, sosyal medyada binlerce paylaşım… Kimi hakem kararlarını sorguluyor, kimi rakibini suçluyor, kimi kendi takımının haklılığını kanıtlamaya çalışıyor.

Peki, bütün bu seslerin arasında hakikati arayan kaç kişi var? Yoksa futbol dünyası, hakikati söylemekle haklı görünmeyi birbirine mi karıştırıyor?

Seha L. Meral’in Su Başlarını Devlet Tutmuş kitabını okurken karşıma çıkan Kâtip Çelebi’nin bir sözü, futbolun bu bitmek bilmeyen konuşma kültürünü anlamak için âdeta bir anahtar sunuyor. Kitabın “Kimi ‘Hak, hak’ der, kimi de…” başlıklı bölümünde aktarılan şu söz oldukça düşündürücü: “Eğer Sufinin ‘Hak Hak’ dediği ikiyüzlülük ise, kurbağanın gönül arılığı ile ‘Vak, vak’ demesi daha iyidir.”

Ne kadar çarpıcı bir karşılaştırma!

Bir tarafta hakikati söylediğini iddia eden, diğer tarafta ise kendi doğallığı içinde sesini çıkaran bir canlı… Demek ki mesele yalnızca ne söylediğimiz değil, söylediğimizin ne kadarının samimiyet taşıdığıdır. Hakikati savunmak başka, hakikatin arkasına sığınarak kendi düşüncesini kabul ettirmeye çalışmak başkadır.

Futbola uyarlayalım.

Her müsabakanın ardından televizyon ekranlarında, spor programlarında ve sosyal medya mecralarında uzun uzun futbol konuşuluyor. Hakem kararları tartışılıyor, teknik direktörler sorgulanıyor, futbolcular yargılanıyor, yöneticiler eleştiriliyor. Herkesin söyleyecek bir sözü, savunacak bir düşüncesi, kanıtlayacak bir iddiası var. Ne var ki konuşmaların çokluğu, futbolun daha iyi anlaşıldığı anlamına gelmiyor.

Bir takım kazandığında futbol aklından, oyun üstünlüğünden, doğru stratejiden söz edenler, aynı takım kaybettiğinde bütün doğrularını bir kenara bırakabiliyor. Dün eleştirdikleri teknik direktörü bugün savunuyor, dün övdükleri futbolcuyu bugün yerden yere vurabiliyorlar. Hakem kararı kendi takımlarının lehine olduğunda suskun kalanlar, aleyhlerine olduğunda adaletin yılmaz savunucusuna dönüşüyor.

Futbol sohbetlerinin önemli bir bölümü, gerçeği arama çabasından çok taraftarlığın ve aidiyetin savunmasına dönüşmüş durumda. Kimi yorumcu tuttuğu takımın formasını çıkarmadan konuşuyor; kimi geçmişte söylediği sözlerle çelişmemek için gerçeği eğip büküyor. Kimi de ekranlarda birkaç dakika daha fazla görünmek uğruna tartışmayı derinleştirmek yerine gürültüyü büyütüyor. Sesi çok çıkanın haklı olduğu bir görüntü sergileniyor.

Hakem kararları üzerinden yürütülen tartışmalar, bu “lak lak” kültürünün en görünür örneklerinden biridir. Bir pozisyonda kendi takımının lehine karar verildiğinde hakemin doğru karar verdiğini savunanlar, benzer bir pozisyonda aleyhlerine düdük çalındığında adalet arayışına çıkıyor. Sosyal medyada görüntüler kesilip biçiliyor, pozisyonlar bağlamından koparılıyor, yorumlar öfke ve taraftarlık üzerinden şekilleniyor. Bazı futbol programlarında ise hakem kararlarını analiz etmek adına saatlerce konuşuluyor; aynı görüntüler defalarca izleniyor, birbirini çürüten yorumlar yapılıyor, tartışma uzadıkça uzuyor.

Elbette hakem hatalarını sorgulamak, kararları eleştirmek ve futbolun adaletini savunmak gereklidir. Ancak hakem kararını değerlendirmek başka, taraftarlığın beklentisini hakikat gibi sunmak başkadır. Bir pozisyonda savunduğumuz ölçüyü başka bir pozisyonda da kullanamıyorsak, yaptığımız şey hak aramak değil, kendi takımımızın haklılığını aramaktır. Sosyal medyada öfkeyle yapılan paylaşımlar da televizyon ekranlarında analiz adı altında tekrarlanan taraflı yorumlar da aynı sorunu besliyor: Hakikat, taraftarlığın gölgesinde kalıyor. Oysa adalet, tuttuğumuz takımın lehine karar verildiğinde başlayan, aleyhine karar verildiğinde sona eren bir değer değildir.

Böyle olunca futbol konuşulmuyor, futbol üzerinden konuşuluyor.

Oysa gerçek bir futbol sohbeti, oyunun kendisini anlamaya çalışmalıdır. Bir takım neden kaybetti? Oyun modeli ile oyuncu görüntüsü birbirini tamamlıyor mu? Teknik direktörün tercihleri sahadaki performansa ne ölçüde yansıyor? Oyuncular arasındaki uyum ve görevdeşlik yeterli mi? Hakem kararları oyunun adaletini etkiliyor mu?

Bu ve benzeri sorular futbolu geliştirecek, izleyicinin bilgi ve değerlendirme düzeyini yükseltecek sorulardır. Ne var ki ekranlarda çoğu zaman soruların yerini hükümler, analizlerin yerini ithamlar, düşüncenin yerini sloganlar alıyor. Futbolu anlamaya çalışmak yerine sonuçlardan hareketle hüküm vermek, eleştirmek yerine suçlamak veya bilgi üretmek yerine tartışmayı uzatmak tercih ediliyor.

Üstelik herkes konuşuyor ama kimse birbirini dinlemiyor. Herkes haklı, herkes uzman, herkes futbolun doğrusunu biliyor. Futbol sohbeti, ortak akıl üretmenin aracı olmaktan çıkıp kişisel haklılık yarışına dönüşüyor. Burada kurbağanın “Vak, vak” demesi yeniden anlam kazanıyor. Hiç değilse kendi sesini çıkarıyor; söylediğini başka bir şeymiş gibi göstermiyor. Oysa insanın en büyük yanılgısı, kendi sesini hakikatin sesi sanmasıdır. Futbol yorumculuğunda da asıl sorun, konuşmak değil; konuşurken samimiyeti, tutarlılığı ve ölçüyü kaybetmektir.

İhtiyacımız olan daha yüksek ses değil, daha fazla düşünce; daha keskin hükümler değil, daha tutarlı değerlendirmelerdir. Eleştiri, skor tabelasına göre yön değiştirmemeli. Adalet, forma rengine göre anlam kazanmamalı. Doğru, kimin söylediğine göre değil, ne söylediğine göre değerlendirilmelidir. Futbol yorumculuğu, taraftarlığın sözcülüğüne değil, oyunun ve sporun gerçeklerini ortaya koymaya dayanmalıdır. Çünkü futbolun da bir vicdanı, yorumculuğun da bir sorumluluğu vardır.

Kâtip Çelebi’nin yüzyıllar öncesinden gelen sözü, bugün futbol ekranlarının karşısında oturan herkese aynı soruyu sorduruyor: Söylediklerimiz gerçekten hakikatin sesi mi, yoksa kendi çıkarlarımızın yankısı mı?

Belki de artık futbol sohbetlerinde kimin daha çok konuştuğuna değil, kimin ne kadar doğru konuştuğuna bakmalıyız.

Bu bağlamda, her “Hak, hak” diyen hakikati söylemez; her çok konuşan da futbolu bildiğini göstermez. Bazen gönülden bir “Vak, vak”, binlerce konuşmuş olmak için yapılan “Lak, lak”tan daha samimidir.